Անցեալէն Ներկայ` Ո՞ւր Է Ռոստոմ

աւաքականութեան մը դժուարին պայմաններուն մէջ բարձրացող ձայներ ժամանակի ընթացքին կը ծնին գործիչներ, որոնք մերթ ընդ մերթ կը ստանան այդ միջավայրին համակրութիւնը: Գործիչները կը դառնան հերոսներ, կ՛անմահանան իրենց գործերուն ընդմէջէն ու ապա կը դառնան իտէալներ:Թէեւ իրենց կեանքի ընթացքին անոնք կ՛ըլլան աչքառու, սակայն միայն պատմութեան էջին մասնիկը ըլլալէ ետք կը վերածնին մեր միտքերուն մէջ որպէս իտէալ հերոս:

Այսպէս, Իննսունհինգ տարիներ առաջ հայ գործիչ մը եւս կ՛անմահանայ մեր պատմութեան մէջ` մեզի կտակելով մինչեւ օրս գործող կուսակցութիւն մը: Թէեւ «մեր պատմութիւն»-ը միայն ՀՅԴ-ին չի պատկանիր այս պարագային, որովհետեւ ի վերջոյ անոր կերտած ճամբան չ՛անջատուիր հայոց պատմութենէն, բայց անոր գործունէութիւնը առաւելաբար կ՛արտացոլայ ՀՅԴ-ին արմատաւորման կարեւորագոյն շրջանին մէջ: ՀՅԴ հիմնադիր սերունդին «կամք»-ը այն մարդն է, որ գիտցաւ բարձրանալ իր եսէն վեր հասնելու համար բռնատիրութեան տակ ցիր ու ցան եղած հայ ժողովուրդին: Ան եղաւ թէ՛ ցուցմունք տուող պատասխանատու եւ թէ՛ գետնի վրայ գործունեայ զինուոր: Գիտցաւ իրեն վստահուած գործերը կատարել` թէկուզ առանց համակրելու այդ գործի բնոյթին, ինչպէս էր պարագան «Դրօշակ»-ի խմբագրութեան գործը տարած ժամանակ, քանի որ Քոթոթը չէր կրնար միայն մէկ տեղ հաստատուելով` «պատերազմի դաշտէն» հեռու գործել:

ROSTOM-349x420

Ռոստոմ այն ուսանողն էր, որ գիտէր մաս կազմել տարածաշրջանի քաղաքական անցուդարձերուն` առանց որեւէ հրահանգ ստանալու այլոց կողմէն ու իր անձնական ապահովութիւնը մէկդի դնելով` նետուիլ հաւաքականութեան շահին համար տարուած պայքարին մէջ: Այս իմաստով, Նոր-Աղեքսանդրիայի բարձրագոյն գիւղատնտեսական ճեմարանը յաճախած շրջանին ծայր առած ուսանողական ցոյցերուն մասնակցելով` իրեն ալ բաժին ինկած էր ձերբակալուիլ ու աքսորուիլ իր գիւղը` Ցղնա: Աքսորէն ետք, Աբրահամեան ծածկանուն ճարելէ ու անգամ մը եւս ուսանողական կեանքին մաս կազմելէ ետք, տաքարիւն ուսանողը հեռու չի մնար Մոսկուայի ուսանողական ցոյցերէն ու անգամ մը եւս կ՛իյնայ ոստիկանութեան ժանիքներուն մէջ: Ռուսիա ուսանող հայերը մեքենաբար մաս չէին կազմեր կատարուած իրողութեան, այլ այդ մէկը դարձած էր առիթ` անոնց համախմբման ու կազմաւորման, թէկուզ` քաղաքական ծրագիրի կարծիքներու փոխանակման համար: Զօրեանն ալ իր բաժինը ունէր հայկական այս շարժումին մէջ Մարտին Շաթիրեանի, Վարդգէս Քաջազնունիի, Սիմոն Զաւարեանի ու Ստեփան Շահնազարեանի հետ:

Մարտին Շաթիրեան իր յուշերուն մէջ կը պատմէ, թէ 1890-ի ցոյցերուն տեղի ունեցած ուսանողական մեծ ձերբակալութեան ժամանակ, երբ կառավարութիւնը ձերբակալած էր բոլոր ուսանողները, Ռոստոմ եւ ինք կը գտնուէին քաղաք, որուն պատճառով զերծ կը մնան ձերբակալութենէ: Ճեմարան վերադարձին, իմանալով պատահարը, Ռոստոմ ու Շաթիրեան կը լծուին միւս ազատ մնացածները հաւաքելու ու իրենց բանտարկուած ընկերներուն միանալու աշխատանքին: Երբ նախ տեսուչէն ու ապա ոստիկանութենէն բանտարկուիլ պահանջելը կը մնայ անպատասխան, անոնք կը յարձակին ոստիկանութեան վրայ ու կը բանտարկուին: Սակայն քանի մը օր ետք դարձեալ ազատ կ՛արձակուին թէ՛ բանտէն, թէ՛ ալ Ճեմարանէն: Այս որոշումէն Ռոստոմ կը վրդովի ու աւելի խանդավառ` յեղափոխական շարժումներով կը շարունակէ գործել:

Ի՞նչը աւելի ազատ է, քան` զարգացած միտքն ու կրթուած հոգին: Ռոստոմ ուսման տենչը ունէր ու այդ պատճառով ամէն անգամ որ հեռացուէր համալսարանէն, այլ պատուհանէ մուտք կը գործէր: Անոր ասպարէզն էր ուսուցչութիւնը, ուրկէ եւ կու գար կազմաւորելու ու խրախուսելու ունակութիւնը: Ան ոչ միայն կը գործէ որպէս ուսուցիչ, տեսուչ, այլ նաեւ իր կնոջ հետ կը հիմնէ Ֆիլիպէի Զօրեան վարժարանը, որ կը նպատակադրէ ազատիլ դպրոցներուն մէջ յեղափոխութիւնը սպաննող հարուստ ձեռքերէն: 1910-ին յանձն կ՛առնէ Պոլսոյ ազգային վարժարաններու ընդհանուր տեսչութիւնը: Ռոստոմ հմուտ էր իր շուրջ երիտասարդներ խմբելու ու զինելու: Նոյն Ֆիլիպէի մէջ ան մաս կը կազմէ տեղի «Արամեան» երիտասարդ խումբին` անոնց քաղաքատնտեսութիւն դասաւանդելով: Վ. Մազմանեան կը գրէ, թէ այդ ալ աւելի հրապուրելով երիտասարդները` «Արամեան խումբը» հետագային կ՛ունենայ երկրորդ խումբ մը «Վազգէն» անունով:  Բնաւ չի սպառիր սակաւախօս այս ընկերոջ եռանդը, երբ հարցը կը վերաբերի ազատութեան համար երիտասարդներ պատրաստելու աշխատանքին, եւ իր գործին բերումով, ո՛ւր որ ալ կը գտնուէր, կը տանէր զօրաշարժի աշխատանք: Անոր կը պատկանի նաեւ 1895-ին Կարինի կոտորածներուն դիմադրելու համար տարուած կազմաւորման աշխատանքները, ինչպէս նաեւ` Պուլկարիոյ մէջ ՀՅԴ-ի հիմնած զինուորական վարժարանը:

Թափառական, ինչպէս ամէն հայու բնական ճակատագիր, համեստ գործիչը իր կեանքին մեծամասնութիւնը կ՛անցընէ շրջելով հայկական շրջաններ, սակայն բնաւ ցոյց չտալով իր ֆիզիքական ներկայութիւնը օտարներուն: Նոյնիսկ ան ֆիզիքապէս ներկայ չէր ՀՅԴ-ի հիմնադիր ժողովին, բայց իրեն կը պատկանի ՀՅԴ ծրագիրին ներածականը: Իր այս յատկութեան մասին կան տասնեակ էջերով վկայութիւններ, իր սերնդակից ընկերները շատ լաւ կը ճանչնային Ռոստոմին գործն ու լսած էին անոր ձգած տպաւորութիւններուն մասին, թէկուզ` չճանչնալով անոր դէմքը. իսկ հիմա՞…

Ստեփան Զօրեան իր ժամանակաշրջանին դարձաւ գործիչ ու հերոսացաւ շնորհիւ իր աշխատանքին: Իննսունհինգ տարի ետք բոլորս կը ճանչնանք Ռոստոմին դիմանկարը եւ երգերուն մէջ միշտ կը յիշենք անոր անունը, բայց արդեօք ան մեր իտէա՞լն է: Համացանցի վրայ արագ ծնող ու մեռնող հերոսներու կողքին, արդեօք գիտե՞նք արժեւորել իսկական իտէալներ, թէ՞ ան կը մնայ միայն ՀՅԴ հիմնադիր սերունդին դիմանկարներէն մին, ՀՅԴ-ի զինանշանի բռունցք եւ կոմիտէներու ու պատանեկան միութիւններու անուն: Արդեօք ատա՞կ ենք Ռոստոմը դուրս բերելու ՀՅԴ-ի պատմութենէն ու տանելու դէպի հայոց պատմութեան էջեր. աւելի՛ն, արդեօք ատա՞կ ենք զայն կենդանացնելու ՀՅԴ-ի մեր ներկային մէջ: Հաւաքականութիւնը հաւաքականութիւն կը դառնայ իր հերոսներով: Գտնուելով համացանցի ու ելեկտրոնային տիրապետութեան տակ, բոլորս պէտք է Ռոստոմ ըլլանք, ապա թէ ոչ անոր յիշատակը պիտի մնայ իւրաքանչիւր յունուար ամիսի մէջ կրկնուած ծիսակատարութիւն:

 

Յ. Գ.- Պատմական տեղեկութիւնները ճշդելու համար օգտագործուած է Հրաչ Տասնապետեանի խմբագրութեամբ «Ռոստոմ», 1979 (Պէյրութ) հատորը:

 

Արազ Գոճայեան

 

*Յօդուածը լոյս տեսած է Ազդակի մէջ Զաւարեանական էջով Յունուար 31, 2014-ին

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s