Ինքնութեան Մը Քաղաքականացումը

Հայկական ինքնութեան յստակ սահմանում մը գոյութիւն չունի տակաւին: Եթէ անցեալին մեծամասնութեան նոյն հողին վրայ ապրելու բերումով ժողովուրդը ենթակայ էր նոյնանման ճակատագիրի, այսօր զանազան գաղութներ կը դիմագրաւեն հայկական իրականութեան տարբեր դժուարութիւններ. աւելի՛ն, հայկական ինքնութիւնը  անցած է  նոր հանգրուան մը` շնորհիւ երեւան ելած հայութեան ոչ քրիստոնեայ հատուածին, որ երկար ժամանակ, առնուազն, շարունակած է գոյատեւել մեր տեսադաշտէն թաքուն. անոնք իսլամ, իսլամացած կամ իսլամացուած հայերու շառաւիղներն են:

Համշէնագէտ Յովան Սիմոնեանին հետ մեր ունեցած զրոյցին ժամանակ ան կը նշէ, որ պատմութեան ընթացքին ոչ միայն հայերը, այլ Պոնտոսի (Սեւ ծով) շրջանի բոլոր ժողովուրդները` յոյները, լազերը եւ վրացիները իսլամացած են: Ան կը շարունակէ` աւելցնելով, որ «իսլամացումը միայն Համշէնին յատուկ բան մը չէ եղած: Հայոց աշխարհի զանազան տեղեր իսլամացում ապրած են, իսկ Համշէնը կը տարբերի անով, որ հոն ուրիշ ազգեր չկային, օրինակ` քիւրտեր, որպէսզի հայերը անոնց հետ խառնուելով` կորսնցնէին իրենց ինքնութիւնը: Լեռներուն վրայ համշէնահայերը շուրջի ազգերէն հեռու մնալով` պահած են իրենց ինքնութիւնը եւ դարձած են «հէմշիններ», ի տարբերութիւն միւս շրջաններուն, ուր` «իսլամացման հետ զուգահեռ կ՛ընթանար քրտացումը, արաբացումը, պարսկացումը կամ թրքացումը. անոնց հետքերը դժբախտաբար կորսուած են, ու չենք գիտեր իրենց մասին, թերեւս իրենք ալ չեն գիտեր, քանի որ դարերու ընթացքին խառնուած են»:

Hamshen

Համշէն. Յուլիս 2014 All Rights Reserved©

Իսլամացում` Ի Սէր Հայութեան

«Համշէնի լեռնային դիրքը կարելիութիւն ստեղծած է անոնց, որ ամբողջովին չձուլուին իսլամ գերիշխող մեծամասնութեան մէջ եւ ըլլան իսլամ, իսկ տեղական մակարդակի վրայ որոշ չափով պահեն իրենց մշակութային եւ լեզուական յատկութիւնները: Համշէնցիները` «իսլամացած են իրենց քաղաքական ուժը պահելու համար եւ նաեւ իրենց մշակութային-լեզուական պատկանելիութիւնը եւ ունեցուածքը չկորսնցնելու համար», կը յայտնէ Սիմոնեան: «Հաւանաբար տեսնելով դրացի լազերուն իսլամացումը` համշէնցիները խուսափած են խտրականութեան ենթակայ ըլլալէ» եւ կրօնք զոհած են իրենց մշակոյթին եւ ինքնութեան դիմաց, ի վերջոյ, այս մէկն ալ նահատակութիւն մըն է «վասն հայրենեաց»: Խօսելով անոնց կրօնափոխութեան քաղաքական հրամայականին մասին, Սիմոնեան կը շարունակէ` ըսելով, որ` «հայոց աշխարհի միւս մասերուն մէջ քիւրտերուն նկատմամբ հայերը տկար դուրս եկած են, քանի որ չեն իսլամացած, օրինակի համար, իսկ հոս իսլամացումը զէնք եղած է պաշտպանելու համար իրենց ունեցուածքը»:

Իսլամացում` Բռնի՞, Թէ՞ Կամովին

Ի վերջոյ, համշէնցիները արդեօք իսլամացուա՞ծ, թէ՞ իսլամացած են: Սիմոնեան կ՛ըսէ, որ` «գոնէ առաջին մէկ-երկու դարերուն եւ գոնէ մէկ մասին համար իսլամացումը եղած է կեղծ: Գոյութիւն ունեցած է կէս-կէսներու պարագան, այսինքն` գաղտնօրէն քրիստոնեայ ու հրապարակաւ որպէս իսլամ ապրողներ, որոնք նախապէս շատ մեծ թիւ կը հաշուէին: Նկատի ունենալով, որ այս պարագան երկար չի կրնար տեւել, անոնց թիւը միշտ նուազած է: Այն ընտանիքները, որոնք 19-րդ դարուն կը պատկանէին կէս-կէսներու խումբին, չի նշանակեր, որ մինչեւ հիմա այդպէս մնացած են: Կարգ մը գիտնականներ հարիւր տարի առաջուան աղբիւրները կէս-կէսներու մասին կը գործածեն այսօրուան ժողովրդագրութիւններու մէջ, ինչ որ սխալ է: Այսպիսի պարագաները միշտ կը փոխուին, կարճ ժամանակի մէջ նոր իրականութիւններ ի յայտ կու գան: Հաւանաբար հիմա այլեւս կէս-կէս շատ քիչ են կամ ալ բոլորովին գոյութիւն չունին:»

Համշէնագիտութիւն

Խօսելով համշէնագիտութեան մասին` Սիմոնեան կ՛ըսէ, որ` «համշէնագիտութիւնը կը մօտենայ հայագիտութեան կարգ մը ճիւղերուն: Անցեալը եթէ սերտենք, Համշէնի միջնադարը, նոյնն է հայոց միջնադարուն հետ, նոյն ձեռագիրները նոյն յիշատակարաններն են: Մինչեւ իսլամացման ժամանակաշրջանը, Համշէնի պատմութիւնը մաս կը կազմէ հայոց պատմութեան: Սակայն, ի տարբերութիւն ընդհանուր հայագիտութեան, համշէնագիտութիւնը ունի այլ յատկութիւն մը, որ կը գտնուի Պոնտոսի աշխարհին մէջ: Ուրեմն պոնտագիտութեան հետ ալ կապ ունի բնականաբար: Նոյն ատեն թէ՛ հայագիտութիւն, թէ՛ պոնտագիտութիւն է»:

Հայ մտաւորականութեան գիտական աշխարհին մաս կազմելուն մասին ան ըսաւ, որ` «ասպարէզ մըն է ի վերջոյ,  զոր հայերը շատ չեն գնահատեր: Նոյն հետաքրքրութիւնը ունեցողները աշխարհի մէջ ցրուած են եւ միայն համագումարներու ժամանակ կը հանդիպինք իրարու, եւ կամ, որքան որ կարելի է, համացանցի միջոցով»:

Ինքնութեան Շահագործում`
Բոլորին Կողմէն

Համշէնահայութեան վերայայտնաբերումը ցնցած է ոչ միայն հայերը, այլ նաեւ` թուրքերն ու թրքական կառավարութիւնը, որ զերծ չի մնար անոնց ինքնութեան քաղաքականօրէն շահագործումէն: Իսկ հայկական մակարդակի վրայ տեղի կ՛ունենան անոնց ինքնութեան մասին տարբեր քննարկումներ: Սիմոնեան կ՛ըսէ. «Այս խնդիրը իրենցմէ` համշէնահայերէն կախեալ է: Իրենք պիտի որոշեն ատիկա, որովհետեւ առաջին հարցը այն է, թէ իրենք զիրենք իբրեւ հայ կ՛ընդունի՞ն, թէ՞ ոչ, եւ միայն երկրորդը` թէ հայերը զիրենք կ՛ընդունի՞ն իբրեւ հայ, թէ՞ ոչ: Հաւանաբար համշէնցիներն ալ միակարծիք չեն այս ուղղութեամբ, նոյնիսկ նոյն ընտանիքի անդամներուն միջեւ տարակարծութիւն կայ: Մէկ բան յստակ է` անոնք անձեր են, որոնց նախահայրերը իսլամացած հայեր են»:

Hamshen

Համշէն All Rights Reserved©

Իսլամացած Հայերուն
Ինքնութեան Հարցերը Խրթին Են

Յովան Սիմոնեան օրինակ մը բերելով կը յայտնէ, թէ որքան խրթին կրնան ըլլալ իսլամ հայերու ինքնութեան խնդիրները: «Խորհրդային Միութեան օրերուն Աճարիոյ մէջ բնակող համշէնահայերը Ստալինը աքսորած էր Կեդրոնական Ասիա: Երբ 1989-1990 թուականներուն նոյնպէս Կեդրոնական Ասիա աքսորուած մեսխեթ թուրքերուն դէմ, որոնք իսլամացած վրացիներ են, ջարդեր կազմակերպուեցան, իսլամացած համշէնահայերը (հէմշինները) վախցան ջարդուելէ ու այսպիսով փախուստ տուին հոնկէ` հաստատուելով Սոչի: Այսօր Սոչի հարիւր հազարներով հայեր կ՛ապրին, ներառեալ` գոնէ երկու հարիւր հազար քրիստոնեայ համշէնահայեր, որոնք նոյն լեզուն ու բարբառը կը գործածեն իսլամացած համշէնահայերուն պէս, քանի որ, վերջապէս, անոնք նոյն արմատները ունին: Տրամաբանօրէն նախապէս քրիստոնեայ այս մարդիկը, որոնք հաստատուած են Ռուսիոյ հայահոծ շրջանի մը մէջ, պէտք էր մօտենային քրիստոնեայ համշէնցի հայրենակիցներու, բայց կը պատահի հակառակը: Երբ անոնք եկած են Կեդրոնական Ասիայէն, կրօնով շատ չէին հետաքրքրուած», կը հաստատէ ան: Սիմոնեան կ’ըսէ, թէ մինչ այդ երբ Թուրքիայէն մեծ թիւով միսիոնարներ կ՛երթան եւ հոն հաստատուած հէմշիններուն մէջ իսլամութիւն կը քարոզեն` դարձնելով զանոնք նոյնիսկ մոլեռանդ իսլամներ, Սոչիի քրիստոնեայ համշէնահայերէն միայն քանի մը հոգի կը հետաքրքրուի իրենց իսլամացած հայրենակիցներով:

Սիմոնեան կ՛աւարտէ միտքը` ընդգծելով, որ` «Հիմա հարցը այս է` եթէ մենք մեր մէջ ապրողներուն (Սոչի) չկրցանք բան մը ընել եւ թոյլ տուինք, որ հակառակը տեղի ունենայ, Թուրքիոյ մէջ ինչպէ՞ս պիտի ընենք»:

 

Արազ Գոճայեան

*Յօդուածը լոյս տեսած է Ազդակի մէջ Յուլիս 10, 2014-ին

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s