Ծալքերու Ընդմէջէն

Օտարը Հարազատ Դարձնելը

Փոխադրակառքին պատուհանէն երեւցող բնութեան սահմանները կը նեղնան ամէն անգամ, որ վարորդը անոնց մասին տեղեկութիւն մը սահեցնէ մեր ականջներուն մէջ: Իսկ մենք, մեքենային աղմուկին մէջ քամուած, կը փորձենք ըմբոշխնել փորձառութեան ստեղծած հակադրութիւնը, տեսնել այս անծանօթ հողը ու փորձել զգալ հայրենի հողին հարազատութիւնը, քանի որ ի վերջոյ կ՛ուղղուէինք գիւղերը` միանալու անոր բնակիչներուն, անոնց հետ ապրելու երեք շաբաթ, մտերմանալու անոնց հետ, որպէսզի բաժնուիլ չուզենք անոնցմէ` հոգեհարազատութիւնը ընկալած ըլլալու գոհունակութեամբ:Երբ հայրենիքէդ բաժնին մը առաջին անգամ կ՛ացելես ու երակներուդ մէջ սփիւռքի ինքնութիւնը կ՛եռայ, առօրեայ կեանքին մէջ նշանակութիւն չունեցող երեւոյթներ կը դառնան բացարձակ հետաքրքրական: Նոյնպէս` Բերձորէն դէպի Քաշաթաղին հարաւը տանող ճամբան կը ներխուժէ աշխարհդ, կը քանդէ սովորամոլութիւններդ եւ, փոխադրակառքին անիւներուն ու խճաքարերուն պայքարին յառաջացուցած անընդհատ ցնցումներուն զուգահեռ, կը ցնցէ նաեւ ներաշխարհդ:

Յուշակոթողը

Դէպի հարաւ տանող ճամբուն վրայ հանգստացանք հանքային ջուրի աղբիւրի մը մօտ, որուն շուրջ շինուած յուշակոթողը նուիրուած էր «Արցախեան պատերազմում զոհուած Սէյրան Աբրահամեանի եւ նրա զոհուած ընկերների յիշատակին»: Խաչքարին տակը փորագրուած էր հայկական յաւերժութեան նշանը, որմէ վար զետեղուած էր յուշաքարը: Ջուրը մազի թելի բարակութեամբ կը հոսէր այս կոթողին տակէն` իր քալած ճամբուն քարը ներկելով կարմիր: Կոթողին շուրջ ձգուած երկու կերպընկալէ գաւաթները  ցօղուելէ ետք, հինգս ումպ մը խմեցինք, բան մը, որ «բնական» պայմաններու մէջ պիտի մերժէի կատարել: Որմէ ետք, մեզմէ առաջ այդ գաւաթը օգտագործողներուն լորձունքներուն խառնուած երկաթեայ համով տաք ջուրը ձուլուեցաւ իմ լորձունքներուս մէջ ու ողողելով կոկորդս` միացուց զիս հոն այցելողներուն ներքին աշխարհին հետ: Ես դարձայ այդ անծանօթ վայրին հարազատներէն մէկը ու հասկցայ, որ հողին համար զոհուածները կ՛անմահանան ջուրին ձգած հետքին հետ, այնքան ատեն որ հետքը կը գոյատեւէ:

Չորս ժամ տեւած ճամբուն ընթացքին մեր երկրորդ կանգառը եղաւ գետի ափին, ուր մարդիկ հաւաքուած էին տարեդարձ մը տօնելու: Տարեդարձի տիրոջ ընտանիքէն բացի, բոլորը արդէն բարձրացած էին բեռնակառք ու կը վերադառնային գիւղ: Մեզի ալ բաժին ինկաւ հրաւիրուիլ այս անծանօթ հայուն տարեդարձին, եւ քանի որ աւարտած էր խնճոյքը, հրաւիրուեցանք տիրոջ տունը: Հրաւէրը հրապուրիչ, բայց միեւնոյն ժամանակ փորձիչ էր: Պէտք էր ամէնէն կարճ միջոցին հասնէինք գիւղերը, բայց ինչպէ՞ս կարելի էր մերժել Քաշաթաղի մէջ մեր հանդիպած առաջին գիւղացին, որ կը մարմնաւորէր Քաշաթաղի գիւղացիի մը մասին մեր լսած բոլոր տուեալները, ու անծանօթի ուղղուած ամենայն հարազատութեամբ մեզի իր տունը խորովածի կը հրաւիրէր: Թէեւ անոնց իւրաքանչիւր համոզելու փորձին հետ թթի արաղին հոտը կը խառնուէր երեկոյեան հովին, բայց անոնց բառերուն անկեղծութիւնը կը պատէր մթնոլորտը եւ մենք ամօթ զգալով հանդերձ, կը շարունակէինք մերժել:

Դպրոցը

Կը մտնենք առաջին քորփուսը (մասնաշէնք). շէնքին մուտքին դուրսի պատին վրայ զետեղուած է Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետութեան զինանշանը եւ դպրոցին անունը: Շէնքին մուտքին կը գտնուի Հայաստանի եւ Արցախի նախագահներուն նկարները, երկիրներուն քայլերգները եւ քարտեսները: Դիմացը կ՛երեւի Արցախի զօրանոցներէն նուիրուած Հայաստանի Հանրապետութեան դրօշը եւ անոր կողքին` Պետօ Ղեւոնդեանին կենսագրականն ու նահատակութեան ուղին:Երբ առաջին օրը Սուրէնն ու ես Տիգրանաւան հասանք, մութը տարածած էր իր փէշերը գիւղին վրան:Ճամբաներուն լուսաւորութեան պակասը, օձերը, որսի շուները եւ աղուէսները ճամբաները կը դարձնեն ամայի: Այդ օրը, սակայն, ամայութիւնը կը ճեղքուի տասէն տասնհինգ հոգինոց խումբ մը մարդոց կողմէ, որոնք աղմուկով ու լուսարձակներով կը բարձրանան դէպի Պետօ Ղեւոնդեանի անուան դպրոցը: Ծրագիրին մտայղացումը կը պատկանի դպրոցի տնօրէնուհի Էլա Միրզոյեանին, կամ ինչպէս բոլորը զինք կը կանչեն` Էլա Մարտունովային, որ մեզի տակաւին անհասկնալի բառբարով բացատրելէ ետք իր դպրոցին մասին, դպրոցին բանալիներուն տրցակը կը յանձնէՍուրէնին (անշուշտ) եւ ցոյց կու տայ դպրոցը, որ կը բաղկանայ երկու միայարկանի շէնքերէ` «քորփուս»-ներէ, որոնք շրջապատուած են ցանկապատով մը:

Իւրաքանչիւր դասարան ունի իր անուանումը, օրինակ` Վազգէն Սարգսեան, Աշոտ Ղուլեան եւ այլ մարտիկներու անուններ եւ իւրաքանչիւր դասարան զարդարուած է գիտելիքներու ցուցանակներով, որոնք տրամադրուած են Հայաստանի կրթութեան նախարարութեան կողմէն, հետեւաբար զանոնք կը գտնենք նաեւ Արցախի եւ Հայաստանի տարածքի այլ դպրոցներու մէջ: Իսկ դպրոցը ունի «Զարթօնք» կոչուած շարժումը, որուն պատկանող «աստղիկները», «արծուիկները» եւ «հայկազունները» ներդրում կը բերեն դպրոցին մէջ իրենց անձնական ուժերով պատրաստած զանազան ձեռնարկներու ընդմէջէն:

Դպրոցին երկրորդ մասնաշէնքին մէջ կը գտնուին երկու մեծ դասարանները, համակարգիչի դասարանը եւ ուսուցչարանը, ինչպէս նաեւ Պետոյի անուան սրահը: Հոն կը գտնուին անոր կիսանդրին, ընտանիքին եւ ընկերներուն նկարները, իր իրերը, իրեն նուիրուած բազմաթիւ առարկաներ, գիրքեր, խտասալիկներ եւ այլն:

Դպրոցին աշխուժութեան չափանիշը, սակայն, իր եւ իր աշակերտութեան միջեւ ստեղծուած հարազատութեան մէջ է: Գործուղման ամբողջ տեւողութեան ընթացքին, եւ` իւրաքանչիւր օրուան աւարտին, բոլորը մէկ կը լծուէին դասարաններուն մաքրութեան եւ իրերուն դասաւորման աշխատանքին: Մէկը ջուր կը սրսկէր գետին, որպէսզի երբ միւսը չոր աւելով աւլէ, փոշին չպատէ ամէն կողմ, ուրիշ մը բոյսերը կը ջրէր, այլ աշակերտ մը գրասեղանները կը դասաւորէր: Բոլորը քաջ գիտէին դպրոցին իւրաքանչիւր անկիւն եւ իւրաքանչիւր իրի տեղ: Օրուան աւարտին կա՛մ մեզի կը բերէին իրենց պարտէզներէն քաղուած կաղին, պտուղներ ու բանջարեղէններ, պանիր եւ կա՛մ ալ մեզ կը հրաւիրէին իրենց տուները:

 DSC_0093

Հանրային Տարածքը Եւ Ջուրը

Կարգ մը երեկոներ, նախքան արեւին մար մտնելը, գիւղին երիտասարդութիւնը կը հաւաքուի ցայտաղբիւրին շուրջ, ուր կը խօսի օրուան ընթացքին կատարուած իրադարձութիւններուն հետ, կը կատակէ փոքրերուն մասին ու հիացմունքով կը պատմէ բանակ երթալիք կամ գացած տղոց մասին: Ցայտաղբիւրին ջուրին ժայթքումին հետ կը ծնին ու կ՛անհետանան երիտասարդութեան գաղտնիքները, որոնք իրականութեան մէջ միշտ ալ գտած են իրենց խնդրոյ առարկաներուն ականջը հասնելու ճամբան:

Տօթ օրերուն պուլպուլակը կը փոխարինուի գետափով: Այս այն հանրային տարածքն է, որ ունի հաւաքոյթի քանի մը դիրքեր: Կայ «լողալով լոգնալու» բաժինը, որսալու, արածելու, գնդակ խաղալու բաժինները, բայց մանաւանդ` «լոցքա» կամ նաւակ քշելու բաժինը: Վերջինին մէջ կը կազմակերպուին քէֆերը: Հաւանաբար Սայաթը նապաստակ մը որսացած կ՛ըլլայ եւ Սասունը կը ստանձնէ խորովածին պատրաստութիւնը: Արդէն Արման ծածայէն հոն գտնուող խրճիթին բանալին ձեռք ձգուած կ՛ըլլայ, որպէսզի անոր իրերը օգտագործուին: «Ծածա» մակդիր մըն է, որ կը տրուի տարիքով մեծ մարդոց, ինչպէս Պէյրութ «ամմօ» պիտի ըսէինք: Սասունը իր դանակով փունջ մը երկար տերեւներ կը կտրէ ու աւել մը կը պատրաստէ անոր հետ, որպէսզի աղջիկները աւլեն սեղանին վրայ թափած տերեւները, որմէ ետք երկու երկաթեայ բորբոսած սեղանները միացնելէ ետք, ծածկոց մը կը փռեն վրան:

Հանրային տարածքին մէջ իրենց կը միանան անկոչ հիւրեր ու կը տիրանան սիրալիր ընդունելութեան: Կրնայ հովիւ մը այցելել իր ձիով կամ` երիտասարդներէն մէկուն փոքր քոյրը կամ եղբայրը:

Հետաքրքրական է, որ ջուրը տեղ կը բանայ անոնց ստեղծելու հանրային տարածք, ուր կ՛աճին ընկերութիւններ. կամ ալ հանրային տարածքը կը ստեղծէ անոնց ընկերութիւնը: Ես որպէս պէյրութցի` պիտի չհասկնամ այդ մէկը, այնքան ատեն որ իմ քաղաքս չունի այդ դրութիւնը:

Երբ երիտասարդութիւնը ո՛չ ցայտաղբիւրին քովն է, ո՛չ գետի ափին, ո՛չ ալ սարերը հօտ արածելու, այն ժամանակ ան կը գտնուի կա՛մ քաղաքը` ուսանելու ու փող վաստակելու, կա՛մ ալ բանակ: Երկու պարագաներուն ալ` վերադառնալու միտումով:

Ծալքերուն Մէջ Խեղդուելով

Իւրաքանչիւր տարածք ունի իր ինքնութիւնը, իր մշակոյթը եւ սովորութիւնները, որոնք յաճախ կը տարբերին այլ տարածքի վրայ ապրող, բայց նոյն հաւաքականութեան պատկանող ընդհանուրին պատկերին վրայ: Այսինքն Տիգրանաւանի հայութիւնը, որպէս հայ, բնաւ պիտի չնմանի պէյրութահայուն, որքան որ ալ ազգային դաստիարակութեամբ սերած ըլլան «նոյն Հայկի ծիներ»-էն:

Բայց ասով հանդերձ, Քաշաթաղի հարաւի գիւղերուն բլուրներուն ելեւէջներուն մէջ մնացին մեր տարբերութիւնները: Անոր ջուրին մէջ լուծուեցան ընկերային արգելքները:Թթի արաղի հոտին հետ տարածուեցան «հայրենասիրութեան» անուան տակ կնիք ունեցող առօրեայ հոգսերը: Հոս աւելի հեշտ էր նոյն ազգի երկու դէմքերուն իրարու նմանիլը, անոր համար հեշտ էր մեզի համար եւս օտարին հետ հարազատ ըլլալը, Երեւանի մէջ տարբեր պիտի ըլլար այս ընթացքը, թէեւ հոն ալ ցայտաղբիւրներ եւ հանրային տարածքներ կան:

Սփիւռքահայը, որքան որ իր հայրենիքին օգնած ըլլայ նիւթական ներդրումով եւ կրթական մակարդակով ինքզինք գերադասէ Արցախի հարաւը գտնուող աննշան գիւղացիէն, տակաւին պիտի մնայ կիսատ, ոչ ամբողջական, երբ իր հանգիստի գօտիէն գոնէ մէկ անգամ դուրս ելլելով` չէ քալած ծալքերուն ընդմէջէն: «Դէպի Երկիր»-ը այդ ընծայեց մեզի իններորդ տարին ըլլալով` շաղախուիլ հայրենիքին առօրեային, որպէսզի յանկարծ մեզի հրամցուածին ծառան ըլլալով` չիյնանք ակնկալիքներու եւ իրականութիւններու փոսին մէջ:

Օրին մէկը անցեալը ապագայի մէջ պիտի չկարենանք բերել,ու դժուարութեամբ պիտի թիավարենք արտագաղթին հոսանքն ի վեր, բայց մատչելի է ասոնցմէ առաջ եւ ասոնցմէ աւելի, գէթ մէկ օր երթալ ու ապրիլ այս տեսակ գիւղացիներուն կեանքը, զգալ թշնամիին վտանգը մեր մորթերուն վրայ եւ մաս կազմել իսկական ու ոչ արհեստական հայկական մշակոյթին. թերեւս գէթ մէկ անգամ դառնալ մեր կարդացած վէպերուն հերոսները:

Արազ Գոճայեան

 

*Յօդուածը առաջին անգամ լոյս տեսած է Ազդակի մէջ Զաւարեանական էջով Հոկտեմբեր 25, 2014-ին

Advertisements

Թողնել պատասխան

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Փոխել )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Փոխել )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Փոխել )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Փոխել )

Connecting to %s